ISO 45001 — İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Rehberi
ISO 45001:2018, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemi için uluslararası ilk ISO standardıdır. OHSAS 18001:2007'nin halefi olarak Mart 2018'de yayınlanmış ve OHSAS 18001 sertifikaları 11 Mart 2021 itibariyle geçersiz hâle gelmiştir. ISO 45001, çalışanların ve işyerinde bulunan diğer kişilerin sağlık ve güvenliğini sistemli şekilde korumak için bir çerçeve sunar.
OHSAS 18001'den ISO 45001'e Temel Farklar
| Özellik | OHSAS 18001:2007 | ISO 45001:2018 |
|---|---|---|
| Yapı | Eski yapı | Annex SL ortak yapı (ISO 9001/14001 ile entegre) |
| Liderlik | Yönetim temsilcisi yeterli | Üst yönetim doğrudan sorumluluk |
| Bağlam | Tanım yok | İç/dış faktörler analiz zorunlu |
| Çalışan katılımı | Zayıf vurgu | Kapsamlı zorunluluk |
| Risk yaklaşımı | Tehlike değerlendirme | Risk + fırsat değerlendirme |
| Tedarikçi/yüklenici | Sınırlı | Tam kapsam |
| Geçerlilik | 2021'den itibaren GEÇERSİZ | Aktif |
ISO 45001 Madde Yapısı (Annex SL)
ISO 45001, ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı 10 maddelik yüksek seviye yapıyı paylaşır:
- Kapsam, normatif referanslar, terimler (madde 1-3)
- Madde 4 — Bağlam: kuruluşun iç/dış faktörleri, işçi ve diğer ilgili tarafların ihtiyaçları, İSG-YS kapsamı
- Madde 5 — Liderlik ve çalışan katılımı: üst yönetim taahhüdü, İSG politikası, görev/yetki/sorumluluk, çalışan danışma ve katılım
- Madde 6 — Planlama: tehlike tanımlama, risk değerlendirme, fırsat değerlendirme, yasal yükümlülüklerin belirlenmesi, İSG hedefleri
- Madde 7 — Destek: kaynaklar, yetkinlik, farkındalık, iletişim, dokümantasyon
- Madde 8 — Operasyon: operasyonel planlama ve kontrol, acil durum hazırlığı, tedarik, dış kaynak/yüklenici yönetimi
- Madde 9 — Performans değerlendirmesi: izleme/ölçüm, uygunluk değerlendirmesi, iç denetim, yönetim gözden geçirme
- Madde 10 — İyileştirme: olay/uygunsuzluk, düzeltici aksiyon, sürekli iyileştirme
Tehlike Tanımlama ve Risk Değerlendirme
ISO 45001'in en kritik gereksinimi sistemli tehlike tanımlama ve risk değerlendirmedir. Süreç:
- Tehlike tanımlama — rutin/rutin olmayan faaliyetler, ziyaretçiler dahil tüm kişiler, geçmiş olaylar, çevresel koşullar, yeni veya değişen ekipman
- Risk değerlendirme — olasılık × şiddet matrisi (5x5 veya 3x3); yöntem standart tarafından dayatılmaz, kuruluş seçer (örn. L (likelihood) × S (severity) = R (risk) formülü)
- Risk kontrolü hiyerarşisi — (1) Eliminasyon → (2) İkame → (3) Mühendislik kontrolleri → (4) İdari kontroller → (5) Kişisel koruyucu donanım (PPE). PPE en son çare; öncelikle kaynak ortadan kaldırılmaya çalışılır.
- Kalan risk değerlendirmesi — kontrol uygulandıktan sonra kalıntı risk kabul edilebilir mi?
Çalışan Katılımı (Yeni Zorunluluk)
ISO 45001, OHSAS 18001'e göre çalışan katılımını belirgin şekilde güçlendirmiştir. Pratik uygulamalar:
- İSG politikasının çalışanlarla birlikte gözden geçirilmesi
- Tehlike tanımlama ve risk değerlendirmeye işçi katılımı
- Olay incelemelerinde işçi temsilcileri
- İSG hedefleri ve KPI'ların belirlenmesinde geri bildirim
- İSG kurulu (Türkiye'de 6331 sayılı kanunla zaten zorunlu)
- Anonim tehlike bildirim mekanizması
- Eğitim sonrası anketler
Türkiye'de 6331 İSG Kanunu Uyumu
Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği 6331 sayılı İSG Kanunu (yürürlük: 30/06/2012) ile zorunludur. ISO 45001 sertifikası kanunu doğrudan zorunlu kılmaz, ancak kanunun gerektirdiği yükümlülüklerin yapılandırılmış uygulanması için güçlü bir çerçeve sunar:
| 6331 zorunluluğu | ISO 45001 karşılığı |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi (madde 10) | Madde 6.1.2 — tehlike tanımlama ve risk değerlendirme |
| İSG eğitimi (madde 17) | Madde 7.2-7.3 — yetkinlik ve farkındalık |
| İSG kurulu (madde 22) | Madde 5.4 — çalışan danışma ve katılım |
| Acil durum planı (madde 11) | Madde 8.2 — acil durum hazırlığı |
| İş kazası bildirim (madde 14) | Madde 10.2 — olay yönetimi |
| Sağlık gözetimi (madde 15) | Madde 9.1 — performans izleme |
Tekstil Üretiminde Tipik İSG Riskleri
- Mekanik tehlikeler: dikiş makinesi iğne yaralanması, kesim makinesi, ütü
- Elektriksel tehlikeler: ekipman bakımı, statik elektrik (özellikle sentetik kumaş)
- Ergonomik: tekrarlı hareketler, uzun süre oturarak çalışma, omurga/bilek/boyun kas-iskelet sistemi sorunları
- Kimyasal: baskı boyaları, çözücüler, leke çıkarıcılar (cilt teması, solunum)
- Yangın: kumaş yığını + statik + ısı kaynakları; özellikle baskı/ütü bölgesi
- Toz: kumaş tozu solunum sistemi etkisi (özellikle pamuk üretimi)
- Gürültü: dikiş ve kesim hattı ortalama 85+ dB; EN 352 kulak koruması
İlke Tekstil ISO 45001 Uygulaması
İlke Tekstil ISO 45001:2018 sertifikasına sahiptir; sertifikalandırma kuruluşu Vertacert, belge numarası VERTA-211585. KYS, üretim tesisinin tüm İSG süreçlerini kapsar; 6331 sayılı kanun yükümlülüklerinin yapılandırılmış uygulanmasını sağlar. ISO 9001 + 14001 + 27001 + 50001 ile entegre yönetim sistemi (IMS) çerçevesinde yürütülür. Detay için sertifikalarımız sayfasını inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulanlar
ISO 45001 ile OHSAS 18001 arasındaki temel fark nedir?
ISO 45001:2018, OHSAS 18001:2007'nin halefidir. Annex SL ortak yapı, çalışan katılımı zorunluluğu, risk + fırsat yaklaşımı, tedarikçi/yüklenici dahil dış paydaş yönetimi gibi alanlarda güçlendirilmiştir. OHSAS 18001 sertifikaları 2021'den itibaren geçersizdir.
6331 İSG Kanunu kapsamında ISO 45001 zorunlu mu?
Hayır, 6331 ISO 45001 sertifikasını zorunlu kılmaz. Ancak kanunun gerektirdiği yükümlülüklerin yapılandırılmış uygulanması için ISO 45001 KYS güçlü çerçeve sunar; B2B tedarikçi seçim kriterlerinde sıkça istenir.
Çalışan katılımı zorunluluğu pratikte nasıl uygulanır?
İSG kurulunda işçi temsilcisi, periyodik anketler, anonim tehlike bildirim mekanizmaları, eğitim sonrası geri bildirim formları, kurul toplantı tutanakları somut delil sağlar.
Tehlike tanımlama hangi yöntemle yapılır?
Standart yöntem dayatmaz; en yaygın olanı 5x5 risk matrisi (L × S = R) veya FMEA'dır. Önemli olan yöntemin tutarlı uygulanması ve kayıtların dokümante edilmesidir.